Đau bụng kinh

THỐNG KINH
(Hành kinh đau bụng)

I. Đại cương

Bình thường khi phụ nữ sắp có hành kinh phần lớn thấy mỏi lưng hoặc hơi đau bụng vùng tiểu phúc, đau lưng, sau đó ra kinh nguyệt. Nhưng cũng có trường hợp đau dữ dội một vài ngày khiến người phụ nữ không thể làm việc được thậm chí bỏ cả ăn uống, người mệt mỏi, hoặc không chịu nổi có thể kèm theo nôn mửa, xây xẩm làm cho người phụ nữ kinh sợ mỗi khi hành kinh. Chứng trạng đó theo y học cổ truyền gọi là Thống kinh: hành kinh đau bụng.

II. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh.

Bệnh cơ chủ yếu là do khí huyết vận hành không lưu thông, người xưa cho rằng: "Thống tắc bất thông" và bệnh được chia ra Hư chứng và thực chứng. Trương cảnh Nhạc nói: "Thống kinh có hư có thực, Thực có khi là vì Hàn trệ, Huyết trệ hoặc Khí trệ. Hư thì vì Khí hư hoặc huyết hư. Nhưng Thực thống phần nhiều đau bụng trước khi hành kinh, kinh thông rồi chứng đau tự hết. Hư thống đau sau hành kinh, Kinh hành rồi mà vẫn thấy đau"

Có nhiều nguyên nhân và cơ chế gây ra thống kinh làm rối loạn kinh nguyệt. Bác sĩ Nguyễn như Hoàn xin giới thiệu một số nguyên nhân chính thường gặp trên lâm sàng:

* Khí trệ: Do lo nghĩ quá hoặc tư tưởng không thỏa mái, uất ức quá làm cho khí trệ huyết ứ ảnh hưởng đến can, đởm mà can huyết lại liên quan đến hai mạch Xung Nhâm chủ đạo về đường kinh thủy làm rối loạn kinh nguyệt gây đau.

* Huyết ứ: Do nhiều tác nhân có thể nguyên nhân tại chỗ hoặc toàn thân nhưng đều làm cho huyết ứ, huyết ngưng mà con đường kinh thủy bị rối loạn. Khi ít, khi nhiều, khi ra quá sớm, khi quá muộn... Một số trường hợp sau đẻ, sau sẩy thai kinh nguyệt bị rối loạn, thậm chí hàng vài ba năm không thấy kinh, do huyết dịch theo đường kinh thủy bị ứ trệ bế tắc không được khơi thông gây đau...

* Hàn tà (thực hàn): Do ăn quá nhiều đồ sống lạnh, hoặc cảm nhiễm hàn tà quá mạnh, hoặc do sống nơi ẩm thấp, đang hành kinh gặp cơn mưa lạnh, Hàn thấp ngưng lại tại bào cung làm tổn thương trực tiếp đến hai mạch Xung Nhâm làm bế tắc vận hành kinh nguyệt gây đau.

* Huyết hư: có nhiều nguyên nhân gây ra huyết hư: Có thể do thiên tiên bất túc hoặc sau đợt ốm nặng mà ảnh hưởng trực tiếp đến cơ quan tạo huyết hoặc do tỳ thận dương hư quá mức làm cho chức năng tiêu hóa, hấp thu tinh hoa của ngũ cốc không được... Và những yếu tố làm huyết khô kiệt ảnh hưởng tới hai mạch Xung Nhâm, Bào cung không được nuôi dưỡng gây đau.

* Thận hư: Theo lý luận của Đông y thận chủ phần âm, phần thủy trong cơ thể. Khi thận âm hư phần âm huyết không đủ để nuôi dưỡng can mộc, làm cho công năng sơ tiết điều đạt của can bị ảnh hưởng gây đau.

* Hư hàn: Do bẩm tố người bệnh vốn có dương hư là điều kiện thuận lợi để sinh hàn, sinh thấp. Hàn thấp làm cho khí huyết uất trệ không thông gây đau.

III. Biện chứng luận trị

1. Thực chứng

1.1. Khí trệ

* Triệu chứng lâm sàng: Đau bụng dữ dội đau quặn, cảm giác co thắt từng cơn ở vùng tiểu phúc, cự án, đau trước khi hành kinh, người có cảm giác buồn phiền khó chịu. Mạch huyền.

* Phương pháp điều trị: Thuận khí hành huyết.

* Bài thuốc: Gia vị ô dược thang

Ô dược 24g	Sa nhân 16g	Hương phụ 32g	Mộc hương 10g
Cam thảo 4	Sinh khương 4

* Cách bào chế: Các vị trên cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ bã lấy 200ml.

* Cách dùng: uống ấm chia đều 4 lần trong ngày.

+ Trường hợp có kèm theo khí uất thì cần sơ can, giải uất, điều kinh; Dùng bài: Tuyên uất thông kinh thang

Sài hồ 8g	Đan bì 12g	Bạch thược 12g	Uất kim 8g
Hoàng cầm 6g	Đương quy 12g	Hương phụ 12g	Chi tử 6g
Bạch giới tử 8g	Cam thảo 4g

Hoặc bài Tiêu giao Tán

Bạch thược 12g	Bạch linh 12g	Bạch truật 12g	Đương quy 12g
Sài hồ 10g	Ổ khương 3 lát	Bạc hà 8g	Cam thảo 6g

* Bài thuốc kinh nghiệm:

Sài hồ 6g	Đương quy 12g	Hương phụ 12g	Bạch thược 12g
Diên hồ sách 8g	ô dược 8g

* Châm cứu: Giản sử, Tam âm giao, Đới mạch, Thận du.

1.2. Huyết ứ

* Triệu chứng lâm sàng: Đau trước kỳ kinh. Đau bụng từng cơn mặt mày xanh tái, có khi choáng, bụng trướng căng ở vùng tiểu phúc, đau cự án, đau trước khi hành kinh. Kinh nguyệt ra được đỡ đau ngay. Mạch nhu, hoãn.

* Phương pháp điều trị: Hoạt huyết tán ứ.

* Bài thuốc 1: tứ vật đào hồng gia giảm.

Xuyên khung 16g	Xuyên quy 24g	Thược dược 24g	Địa hoàng 32g
Đào nhân 10g	Hồng hoa 8g	Huyền hồ 8g

* Cách bào chế: Các vị trên cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ bã lấy 200ml.

* Cách dùng: Uống ấm chia đều 3 lần trong ngày.

+ Trường hợp khí trệ huyết ứ có thể dùng bài:

Bài thuốc 2: Quá kỳ ẩm

Đương quy 12g	Bạch thược 12g	Thục địa 10g	Hương phụ 12g
Xuyên khung 8g	Hồng hoa 6g	Đào nhân 8g	Nga truật 8g
Mộc hương 6g	Nhục quế 4g	Chích cam thảo 4	Thục địa 12g
Mộc thông 8g

+ Bài thuốc 3: hổ phách tán

Tam lăng 8g	Xuyên khung 10g	Quế chi 6g	Nga truật 10g
Huyền hồ 8g	Ô dược 8g	Xích thược 10g	Thục địa 12g
Đan bì 8g	Đương quy 12g

+ Bài thuốc 4: thông ứ tiễn:

Hồng hoa 6g	Hương phụ 12g	Trạch tả 6g	Quy vĩ 12g
Ô dược 8g	Mộc hương 6g	Thanh bì 6g

- Nếu có hàn trệ thì gia: Nhục quế, Ngô thù

- Nếu kèm nội nhiệt gia Chi tử

- Nếu kèm đại tiện táo gia Đại hoàng.

+ Bài thuốc 5:

Ích mẫu 16g	Đào nhân 8g	Xuyên khung 8g	Uất kim 8g
Hương phụ 8g	Ngưu tất 8g

+ Bài thuốc kinh nghiệm:

Ngũ linh chi 12g

Bồ hoàng 12g

Huyền hồ 12g

+ Bài thuốc nam:

Lá mần tưới 12g

Nhân trần 20g

Tô mộc 8g

Hoa ích mẫu 10g

+ Nếu Huyết ứ, Khí trệ nặng thì dùng bài Huyết phủ trục ứ thang

Xuyên khung 8g	Xích thược 8g	Hồng hoa 8g	Huyền hồ 8g
Thanh bì 8g	Mộc hương 6g	Đương quy 8g	Đào nhân 8g
Ngưu tất 12g	Hương phụ 8g	Chỉ xác 8g	Cam thảo 4g

* Châm cứu: Giản sử, Tam âm giao. Đới mạch, Thận du, trung cực, Túc lâm khấp.

1.3. Thể hàn thấp ngưng trệ ( thường đau khi hành kinh)

* Triệu chứng lâm sàng: Vì trong khi kinh kỳ bị ngoại cảm Phong hàn gây Đau bụng, bụng rắn cứng vùng thiểu phúc, đau gò người, đau rũ rượi, mỗi khi hành kinh ra được thì đỡ đau, chân tay lạnh, chườm nóng thì đỡ đau. Rêu lưỡi trắng. Mạch trì.

* Phương pháp điều trị: Ôn kinh tán hàn, hoạt huyết.

* Bài thuốc: Ngô thù du thang gia giảm.

Đương quy 16g	Nhục quế 8g	Cao bản 12g	Ngô thù du 10g
Can khương 8g	Phục linh 12g	Đan bì 12g	Bán hạ 12g
Mạch môn 12g	Phòng phong 10g	Cam thảo 6g	Mộc hương quảng 4g
Tế tân 6g

* Cách bào chế: Ngô thù du tẩy, các vị trên cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ ba lấy 200ml.

* Cách dùng: Uống ấm chia đều 3 lần trong ngày.

* Châm cứu: Ôm châm: Tam âm giao, Đới mạch, Thận du, Huyết hải.

* Cứu ngải: Thạch môn, Quan nguyên, Khí hải.

Phòng khám chuyên điều trị các bệnh phụ khoa bằng đông y

2. Hư chứng

2.1. Khí Huyết hư

* Triệu chứng lâm sàng: Đau bụng âm ỉ, liên miên từ khi hành kinh đến khi hết hành kinh vẫn đau ê ẩm, kèm theo kinh loãng, nhợt màu, người mệt mỏi lưỡi bệu, thân thể gầy yếu, da xanh hoặc úa vàng, mắt xây xẩm, tim hồi hộp, ít ngủ, lưỡi nhợt không có rêu. Mạch hư nhược.

* Phương pháp điều trị: bổ khí huyết thông kinh.

* Bài thuốc 1: Bát trân gia giảm

Xuyên khung 12g	Xuyên quy 16g	Thược dược 12g	Địa hoàng 24g
Nhân sâm 12g	Bạch linh 12g	Bach truật 12g	Cam thảo 8g
Đào nhân 10g	Hồng hoa 8g	Hương phụ 12g	Ô dược 12g
Đại táo 7 quả	Ích mẫu 12g

* Cách bào chế: Hương phụ thất chế, Thược dược tẩm giấm, Xuyên quy tẩm rượu. Các vị trên cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ bã lấy 200ml.

* Cách dùng: Uống ấm chia đều 3 lần trong ngày.

* Bài thuốc 2: Nhân sâm dưỡng vinh thang

Nhân sâm 12g	Hoàng kỳ 12g	Bạch linh 12g	Đương quy 12g
Thục địa 12g	Ngũ vị tử 6g	Sinh khương 4g	Trần bì 10g
Bạch truật 12g	Quế tâm 4g	Bạch thược 12g	Chích thảo 4g
Viễn chí 6g	Đại táo 12g

* Châm cứu: Châm bổ: Tam âm giao, Đới mạch, Thận du, Nội quan, Huyết hải.

2.2. Can thận hư

* Triệu chứng lâm sàng: Đau bụng âm ỉ, đau liên miên, đau sau khi hành kinh kèm theo người gầy, da khô, chân tay mềm yếu, lưng đau, mỏi gối, nhức đầu hoa mắt chóng mặt. Mạch tế sác.

* Phương pháp điều trị: Bổ thận, điều can, dưỡng huyết, thông kinh.

* Bài thuốc: Điều can thang

Mộc hương quảng 4g	Bach thược 24g	Ba kích 16g	Hoài sơn 16g
Sơn thù nhục 24g	Đương quy 24g	Cam thảo 8g	A giao 16g

* Cách bào chế: Bạch thược tẩm giấm, Ba kích bỏ lõi tẩm rượu vi sao. Các vị trên (trừ A giao) cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ bã lấy 200ml, đun sôi cho A giao vào quấy tan đều.

* Cách dùng: Uống ấm chia đều 3 lần trong ngày.

* Bài thuốc 2: Lục vị, hoặc bát vị gia giảm

* Châm cứu: Châm bổ: Can du, Nội quan, Tam âm giao, Đới mạch, Thận du.

2.3. Hư hàn

* Triệu chứng lâm sàng: Đau bụng âm ỉ, thỉnh thoảng như dùi đâm, xoa day ấn thì dễ chịu, người mệt mỏi, ăn uống kém, đầy bụng, sôi bụng. Bệnh nặng có triệu chứng ngũ canh tả. Mach trầm tế vô lực.

* Phương pháp điều trị: Ôn kinh bổ khí huyết.

* Bài thuốc: Ôn kinh thang gia giảm

Ngô thù du 10g	Quế chi 12g	Bạch thược 16g	Cam thảo 8g
Xuyên khung 12g	Xuyên quy 16g	Nhân sâm 12g	Đan bì 12g
A giao 12g	Bán hạ 12g	Mạch môn 12g	Sinh khương 12g

* Cách bào chế: Ngô thù du tẩy, Bạch thược tẩm giấm, Xuyên quy tẩm rượu, Bán hạ chế. Các cị trên cho vào 1900ml nước sắc lọc bỏ bã lấy 200ml.

* Cách dùng: Uống ấm chia đều 3 lần trong ngày.

* Châm cứu: Ôn châm: Tam âm giao, Đới mạch, Thận du.

* Cứu ngải: Cách du, Quan nguyên, Khí hải.

IV. Phòng bệnh và hộ lý

1. Giữ vệ sinh kinh nguyệt.

2. Không lao động nặng, tránh các kích thích mạnh cả về thể xác lẫn tinh thần trước khi đang hành kinh.

3. Ăn uống hợp lí, ăn đủ chất dinh dưỡng, ăn các thức ăn ấm nóng, dễ tiêu.

4. Chỗ ở thoáng, tránh gió lùa, đủ ấm, đủ ánh sáng, nghỉ ngơi điều độ.

Nguồn: http://phusankhoa.com/kinh-nguyet/hanh-kinh-dau-bung-thong-kinh.html

Posted in: đau bụng kinh, hành kinh, hành kinh đau bụng